Vrijheid

Het fietspad maakt een bocht, we gaan weer dichter naar de kust toe. Heel even nog door bos met aangeplante naaldbomen, daarna nemen duindoorn en duinroos het landschap over en tenslotte zijn we weer in de zeereep waar grassen welig tieren. Wij noemen alles helmgras voor het gemak (en uit onwetendheid). Niet gehinderd door gedetailleerde plantenkennis – want die doet er nu helemaal niet toe – voelen we vooral de zon op onze huid, horen we het geluid van meeuwen en branding, ruiken we de zeelucht en proeven we het zout op onze lippen. We pakken even elkaars hand en delen dit moment. Woorden zijn niet nodig.

We komen op een schelpenfietspad te rijden dat parallel aan de kust loopt. De schelpen kraken onder de wielen. Over duinen zien we zee. Een zandpad leidt naar het strand. Erachter onstuimige branding. De wind blaast ons verder richting  Noordwijk. Een jonge vrouw en man kwamen vanaf de andere kant gefietst en kijken nu uit over de zee. Zij dragen warme bovenkleding. Wíj kunnen ons een ‘zomerser’ outfit permitteren. Ik stap af om een foto te maken en zie hoe mijn vrouw achter de duinrand fietst en bijna de zee kan aanraken. Als ik weer bij haar aansluit doemt Noordwijk op.

Net als de boulevard in Katwijk verdient die van Noordwijk niet de schoonheidsprijs. Lelijke appartementen waar je waarschijnlijk veel geld voor moet betalen vanwege het prachtige uitzicht en de korte afstand tot het strand bepalen het beeld. We proberen er maar niet teveel naar te kijken en richten onze aandacht liever op de vierkante witte vuurtoren die een interessanter verhaal vertelt. Voor veel mensen is de wind spelbreker. Je ziet slechts een stoere enkeling in badkleding. De meesten hebben een jas aan en maken een strandwandeling langs de branding.

We zien Huis ter Duin waar tot vier jaar geleden het Nederlands voetbalelftal nog graag verbleef om zich in alle rust voor te bereiden op belangrijke interlands. We stappen af bij de vuurtoren die hier al negentig jaar onveranderd staat en generaties Hollanders aan zich voorbij heeft zien trekken. Een moderne lichtinstallatie schijnt over zee zodra de schemer invalt.

Dan valt mijn oog op het bronzen beeld van een prachtige zeemeermin – gemaakt door Peter Gelenscér (1987). Ze ligt op de grens van land en water, half mens, half zeewezen. Waarschijnlijk verwijst ze naar de relatie van de Noordwijkers met de zee. Ze straalt rust maar vooral overgave uit, los van doel of functie. Bij mij roept ze de associatie op van vrijheid, onbevangen jezelf zijn, los van verwachtingen.

In Nederland wordt vrijheid over het algemeen als een groot goed en als heel vanzelfsprekend ervaren. Maar deze is niet zomaar ineens ontstaan. Ze is langzaam gegroeid uit de geschiedenis van ons land – in reactie op strijd, schaarste en noodzaak tot samenwerken.

Nederland ontstond eigenlijk uit verzet tegen de Spaanse koning tijdens de Tachtigjarige Oorlog. We wilden zelf mogen beslissen, vrijheid van geloof en minder centrale macht van bovenaf.

Een andere heel bepalende factor was het water dat we van ons af moesten houden. Hier ontstonden de eerste vormen van overleg. Vrijheid die samen gaat met gezamenlijke verantwoordelijkheid.

In de Gouden Eeuw werd Nederland een handelsland. Daarbij hoorde openheid naar andere culturen, ruimte voor verschillende geloven – zolang het de handel maar niet verstoorde – en praktische verdraagzaamheid. Het droeg bij aan tolerantie en ruimte voor verschil zolang het samen kan bestaan.

Leven in ‘zuilen’ bleek later een prima organisatie. Katholieken, protestanten, socialisten en liberalen leefden in aparte groepen naast elkaar. Iedere groep had eigen scholen, eigen kranten en eigen organisaties. Dit gaf een bijzondere vorm van vrijheid: je was vrij binnen je eigen groep, maar daarbinnen was de sociale controle best groot.

Mijn vrouw en ik zijn kinderen van de jaren zestig en hebben sindsdien veel zien veranderen: steeds minder invloed van kerk en tradities, steeds meer nadruk op het individu, het ontstaan van vrijheid in relaties, identiteit en levensstijl. Dit is de vrijheid die we in de zomer van 2014 nog steeds sterk herkennen: vrijheid als persoonlijke keuze en zelfexpressie.

Nederland is een democratische rechtsstaat. Vrijheden zijn wettelijk vastgelegd, zoals: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst, vrijheid van onderwijs en recht op privacy. Dit voelt voor de meesten van ons als een stevige basis, want je mag zeggen wat je denkt, je leven inrichten zoals je wilt, en je wordt beschermd door wetten. Onze overheid bemoeit zich, vergeleken met veel andere landen, eigenlijk niet met onze persoonlijke keuzes.

Tegelijk ervaren Nederlanders ook dat ze een land hebben van regels. We hebben veel wetten en procedures, er zijn veel verwachtingen vanuit werk, onderwijs en maatschappij. Ze vormen systemen die soms weinig ruimte laten voor maatwerk. Voor sommigen voelt dat als beperking omdat je vrij bent, maar altijd binnen duidelijke kaders.

Er zit ook iets cultureels onder. In Nederland heerst nog steeds de mentaliteit van ‘doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’. Dat kan betekenen dat je niet teveel wilt opvallen, dat je jezelf niet boven anderen wilt plaatsen en dat je jezelf aanpast aan de groep. Want ‘niet boven het maaiveld uitsteken’ zit nog altijd diep in ons verankerd.

In ons welvarende land is de uiterlijke vrijheid goed geregeld. Maar de ervaring van innerlijke vrijheid verschilt per persoon en wordt vaak beïnvloed door cultuur, verwachtingen en systemen. De ruimte is er maar het is daarna een persoonlijke zoektocht om die ruimte van binnen te voelen en te gebruiken. Veel mensen worstelen niet met ‘mogen’, maar met ‘durven’ en voelen wat klopt.

Wij fietsen Noordwijk uit en passeren het circuit van Zandvoort waarop motorrijders hun rondjes maken. De laatste F1-race was in 1985. De ligging in de duinen – die onderdeel zijn van het Natura 2000 gebied – is natuurlijk uniek maar de verdere inrichting van de kust is hier opnieuw foeilelijk. Heel even kijken we nog naar de motoren die schuin hangend door de bochten gaan. Dan rijden we door. Met de wind nog steeds in de rug gaan we weer lekker de natuur in.